Amataala ga neon, erinnya eriwulikika ng’ekitontome, mu butuufu nsibuko za kitangaala ezifulumya ekitangaala nga zikozesa ggaasi ezitakola. Ekisinga okumanyibwa ye neon (Ne), mwe yava erinnya lyayo, naye amataala ga neon mu butuufu gasobola okukolebwa okuva mu ggaasi nnyingi ez’enjawulo ezitakola.
Ebyafaayo by’amataala ga neon byava ku nkomerero y’ekyasa eky’ekkumi n’omwenda, nga bino byayiiya omukugu mu by’eddagala Omufaransa Georges Claude. Mu kusooka, zaakozesebwa nnyo ku bipande eby’obusuubuzi n’ebifo ebirabika obulungi mu bibuga kubanga zaali zisobola okulaga ebiwandiiko n’ebifaananyi ebirina okumasamasa okw’amaanyi ennyo ne langi ezimasamasa. Leero, amataala ga neon si kintu kikulu nnyo mu by’emikono n’okukola dizayini yokka, naye era gakozesebwa mu mikolo egy’enjawulo, gamba ng’okuyimba ku siteegi, okuyooyoota, n’okulanga eby’obusuubuzi.
Kale, lwaki amataala ga neon gafulumya langi ez’enjawulo ez’ekitangaala? Kino kiri bwe kityo kubanga basobola okukozesa ebika bya ggaasi ezitakola n’ebizigo ebitangaala eby’enjawulo. Amasannyalaze bwe gayita mu ggaasi mu kitangaala kya neon, molekyo za ggaasi zicamulwa, ne zikola ekitangaala ekitangalijja. Gaasi ez’enjawulo zikola langi ez’enjawulo. Okugeza, neon (Ne) efulumya ekitangaala ekimyufu, argon (Ar) efulumya ekitangaala kya bbululu, helium (He) efulumya ekitangaala ekya kyenvu, ate omutabula gwa argon ne neon gufulumya ekitangaala eky’emicungwa. Ekirala, amataala ga neon gasobola okukola langi ez’enjawulo nga gakozesa ebika by’ebizigo eby’enjawulo ebitangaaza. Ekizigo kya fluorescent kitera okusiigibwa ku bbugwe ow’omunda oba ku kisusunku eky’ebweru eky’ekitangaala kya neon; ekitangaala bwe kiyita mu kizigo, kyeyoleka era ne kisaasaana, bwe kityo ne kiraga langi ez’enjawulo.
N’olwekyo amataala ga neon gasobola okutuuka ku langi ez’enjawulo nga galonda ggaasi ez’enjawulo n’ebizigo ebitangaaza, y’ensonga lwaki amataala ga neon gafulumya langi ez’enjawulo. Ka kibeere nti gakozesebwa mu kutaasa ambient, amataala ag’okuyooyoota, oba ebirabo ebikoleddwa ku mutindo, amataala ga neon gaba ga kitangaala ekinyuvu ennyo era eky’enjawulo.
